CUMHURİYET DÖNEMİNDE MİDYAT*
Ramazan GÜNAY**
Özet:
Bu çalışma, Midyat’ın coğrafi konumunu, Cumhuriyet dönemindeki
idari yapısını, Midyat belediyesi ve köylerini, Midyat’ın ekonomisini
anlatmaktadır.
Değişik din, dil ve kültüre mensup insanları bünyesinde
bulunduran Midyat; sayılan bu özellikleri ve tarihî dokusu itibariyle
araştırıcıların dikkatini çeken bir konuma sahiptir.
Midyat’ın adı, bazı kaynaklara göre, birçok değişmelerden
sonra Farsça, Arapça ve Süryanice karışımından meydana gelmiş,
“ayna” anlamına gelmektedir. Başka bir rivayete göre de Midyat,
mağaralar kenti anlamına gelen “Matiate” kelimesinden ismini
almıştır. Bu görüşü ileri sürenler, “Matiate” isminin Asur yazıtlarında
M.Ö. IX. yüzyılda geçtiğini ifade etmektedirler1.
** Okutman Ramazan GÜNAY Dicle Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
Tarih Bölümü.” Geçmişten Günümüze Midyat Sempozyumu “19,21 Haziran
2003
1 İbrahim İşler-Mehmet Çetin, Dinler ve Diller Diyarı Midyat, s. 14.
Makalelerle Mardin
682
Mardin’in kimler tarafından kurulduğu bilinmediği gibi,
Midyat’ın da kimler tarafından ve ne zaman kurulduğu
bilinmemektedir. Fakat Mardin’in kuruluşu, eski Yakındoğu tarihine
göre Sümerlere kadar dayandırıldığına göre, Midyat’ın tarihinin de
çok eski olduğu düşünülebilir.
Asur metinlerindeki “Nirbu” coğrafi terimi ile de Tur ‘Abidinin
orta kısmı kastedildiği zannedilmektedir. Midyat, Tur ‘Abidin olarak
adlandırılan bölgenin merkezi konumundadır2.
Mardin ve havalisi savaş yapılmadan3, Yavuz Sultan Selimin
takip ettiği Doğu siyasetinin bir neticesi olarak, Şah İsmail ile 23
Ağustos 1514 (2 Recep 920)’de Çaldıran’da4 yapılan ve Osmanlı
ordusunun galebesi ile biten savaştan sonra Osmanlı Devletine
bağlanmıştır. Bölge Diyarbekir Eyaleti’ne bağlanmış, merkezi Amid
olmak üzere Diyarbekir Beylerbeyiliği meydana getirilmiştir.
1) Coğrafi Konum ve Yapı
Kuzeyde Batman’a bağlı Gercüş, kuzey doğuda Dargeçit,
doğuda İdil, batıda Ömerli, kuzey batıda Savur ve güneyde Nusaybin
ilçeleri ile komşu olan Midyat, Mardin’e 65 km. uzaklıktadır.
Yakınında bulunan tepeler arasında ve Mezopotamya’nın münbit
ovalarının birinin ortasında yüksek bir noktada bulunmaktadır.
Midyat’ta ilk yerleşim yerlerinin mağaralar olduğunu gösteren
“Eleth” mevkiinin Romalılar döneminden günümüze kadar geldiği
söylenmektedir. Midyat’a 3 km uzaklıkta ve Acırlı Beldesi
yakınlarında bulunan “Eleth” mevkii Hasankeyf’e benzer özellikler
gösterir5.
Arazi yapısı genel olarak “Midyat kalkeri” olarak adlandırılan
kayalık bir yapıya sahip olup, bu katmanın meydana getirdiği derin
vadi ve tepeler şeklindedir6.
2 Nejat Göyünç, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, Ankara 1991, s. 2.
3 N. Göyünç, a.g.e., s. 20.
4 N. Göyünç, a.g.e., s. 16.
5 Dinler, Diller ve Kültürler Şehri Midyat, Midyat Kaymakamlığı, 2000, s.
4.
6 Midyat Kaymakamlığı, a.g.m., s. 4.
Tarih-Coğrafya
683
Bölgedeki Mardin-Midyat eşiği adı verilen ve üzerinde bir çok
tepeler bulunan yüksek plato, batıda Diyarbekir’in güneybatısındaki
Karacadağ’dan, güneydoğuda Dicle kenarından Cizre’ye kadar devam
eder. Bu plato, aynı zamanda, yukarı Mezopotamya’nın su bölümü
hattını teşkil eder7.
Midyat, 1083 km2 yüz ölçümünde ilçenin merkezidir. Arazileri
genellikle engebeli olmakla beraber, çok yüksek dağları
bulunmamaktadır. İlçe merkezi 800-1100 metre arasında değişen bir
yaylada kurulmuştur8.
Midyat’ın bulunduğu bölgenin eskiden ormanlarla kaplı bir alan
olduğu bu gün Midyat bölgesinde bulunan palamut ve meşe
köklerinden anlaşılmaktadır. Günümüzde ise bölgenin dağ ve arazileri
genellikle bitki örtüsünden yoksundur. Buralarda bitki örtüsünün
bulunmaması, ağaçların bilinçsizce kesilmesi ve yerlerine yenilerinin
dikilmemesi sebebiyledir.
Midyat ilçesinde belli başlı Aksu (Beyaz su) ve Karasu (Siyah
su) çayları bulunmamaktadır.
2) İdari Yapı
Midyat, XIX. yüzyılın ortalarında Osmanlı idarî
teşkilatlanmasında kaza statüsüne erişmiştir. Cumhuriyet döneminin
ilk yıllarında Midyat’ın idaresi Estel9 kesiminde bulunmaktaydı.
Ancak idare merkezi 1932 senesinde Midyat kesimine taşınmıştır.
05.05.1938 tarihinde Midyat Hükümet Konağı’nın emaneten
yaptırılmasına karar verilmiş10 ve 30.05.1940 tarihinde Midyat
Hükümet Konağı inşaatına ait ihale muteber sayılmıştır11. Midyat
kesiminde bulunan Hükümet Konağı 194012 senesinde tekrar Estel
7 N. Göyünç, a.g.e., s. 1.
8 İ.İşler-M.Çetin, a.g.e., s. 15.
9 Midyat ilçesinin iki kesiminden biri olan “Estel kesimi” olarak
adlandırılan yerleşim yeri Tur ‘Abidin bölgesinin önemli yerlerinden
biridir. 1703 yılında burada yayılan veba salgını nedeniyle adeta
boşalan bu kesimde daha sonraki zamanlarda tekrar nüfus artışı olmuştur.
10 Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Sayı:2/8713, Dosya:83-70, FonFon
Kodu:30..18.1.2,Yer No: 83.38..13.
11 BCA, Sayı:2/13587, Dosya:83-95,Fon Kodu:30..18.1.2, Yer No:91.51..7.
12 1973 Mardin İl Yıllığında 1944 tarih gösterilmektedir. s. 83.
Makalelerle Mardin
684
kesimine alınmıştır. Şu anda ise Hükümet Konağı olarak hizmet gören
yeni bina Midyat-Estel arasında bulunmaktadır13.
Midyat ve Estel kesimi olarak iki kısma ayrılan ilçenin, 1967
yılında Midyat kesiminde Gölcük, Akçakaya, Işıklar ve Cumhuriyet
mahalleleri; Estel kesiminde de Ulucami, Yenimahalle, Ortaçarşı,
Bağlar ve Bahçelievler mahalleleri bulunmaktadır14.
1973 yılında Midyat’a bağlı bir bucak ve 81 köy bulunmaktadır.
Şu anda Mardin iline bağlı olan Dargeçit ilçesi daha önceden Midyat
ilçesine bağlı iken 19 Haziran 1987 tarih ve 3392 sayılı yasa ile ilçe
olmuş ve 1990 tarihinde 35 köy ile Midyat ilçesinden ayrılmıştır15.
Midyat Kaymakamları16: Göreve Başlama Görevden
ayrılma
Rifat Köke ………… 01.05.193617
A.Rahmi Kocamanoğlu 15.05.1936 14.09.1936
M.Ali Durusoy 05.07.1936 10.01.1941
Niyazi Arı 10.01.1941 12.04.1944
Necmettin Kutes 30.05.1944 13.06.1945
Ali Akseven 18.10.1945 22.05.1947
Çetin Sururi 25.06.1947 05.02.1949
Adnan Onurkan 20.04.1949 22.02.1950
İlhami Erten 04.03.1950 05.10.1951
R.Bilge Gurun 26.09.1951 25.07.1952
Osman Hepdoğan 13.08.1952 02.07.1953
A.Sami Gözen 18.09.1953 03.08.1956
M.Raif Güney 27.08.1956 10.12.1956
13 İ.İşler-M.Çetin, a.g.e., s. 19.
14 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 28.
15 İ.İşler-M.Çetin, a.g.e., s. 17.
16 İ.İşler-M.Çetin, a.g.e., s. 17.
17 BCA, Sayı: 12158, Fon Kodu: 30..11.1.0, Yer No: 103.14..14.
Tarih-Coğrafya
685
Fikri Kiper 13.12.1956 18.05.1958
Rıfat Alkan 29.10.1958 06.08.1959
M.Ekrem Senay 29.03.1959 18.07.1960
Şerafettin Tarhan 19.07.1960 21.04.1961
Adnan Darendeliler 26.03.1962 05.12.1964
Bayram Özen 18.12.1964 02.08.1965
Sadrettin Yedidağ 16.09.1967 10.09.1970
A.Turhan Sarıca 22.09.1970 19.04.1971
Yavuz Mete 30.04.1971 02.07.1971
A.İlter Taner 05.08.1971 15.10.1972
Cemalettin Özdal 15.12.1972 06.08.1976
Erol Ertuğrul 28.08.1976 19.07.1979
Halis Peker 27.09.1979 10.12.1980
Hüseyin Önal 29.11.1980 07.08.1981
Ferhat Baştürk 01.09.1981 ………….
Muzaffer Dilek 15.05.1984 …………..
O.Nuri Çobanoğlu 19.01.1984 22.10.1986
M.Kemal Özgün 13.11.1986 21.09.1988
Hayrettin Altınok 21.09.1988 06.08.1990
Mustafa Karslıoğlu 03.09.1990 23.07.1992
Abdullah Kalkan 14.09.1992 22.08.1994
Mehmet Okur 30.09.1994 17.10.1996
Feyzullah Özcan 02-09-1996 16-10-2000
Kemal Adil 18-10-2000 23-10-2001
Ahmet Turhan 23-10-2001 09-10-2004
Mustafa Yılmaz 09-10-2004 …………
Makalelerle Mardin
686
3) Midyat Belediyesi ve Köyler
1890 yılında belediye teşkilatı kurulan18 Midyat’ta, 1925
tarihinde iki ayrı belediye (Midyat-Estel) kurulmuştur. Bu dönemde;
Estel kısmında belediye başkanı olarak görev yapanlar:
İbrahim Delibalta
Abdulgani Efendi
Ömer Kayapınar (Vekaleten)
Hüseyin Atalay (Vekaleten)
Midyat kısmında belediye başkanı olarak görev yapanlar:
Gelli Hımıs
İsa Zatte
Reşit Aziz
1930 senesinde iki ayrı belediye birleştirilerek tek çatı altında
toplanmıştır.
Midyat ilçesinde görev yapan belediye başkanları
Arif Rahmi Kocamanoğlu 1930 ……
Mahmut Arıkan 1930 1943
Selim Önen 1943 1950
Seyfi Güneştan 1950 1957
Nuri Midyat 1957 5 ay
Zekiye Midyat 1957 1961
Necati Gürel 1961 ……
Mahmut Öztoprak 1962 ……
Adnan Darendeliler 1962 1963
Ziver Midyat 1963 1977
Cemil İşler 1977 1984
18 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 83.
Tarih-Coğrafya
687
Ziver Midyat 1984 1989
İsa Ekingen 1989 1994
Felemez Aslan 1994 1999
Şehmus Nasıroğlu 1999 ……
1967 yılında Midyat belediyesi; bir başkan, 19 üye ve bir
muhasip ile dört zabıt memurundan ibarettir19.
Tablo 1:
1965-1967 yılları arasında Midyat belediyesinin gelir-gider
durumu20;
1965 1966 1967
Gelir 279.511 410.875 234.094
Gider 226.642 444.249 282.360
Midyat’ta ilçe merkezi dışında 6 belde bulunmaktadır. Merkez
belediyesinden başka mevcut olan belediyeler şunlardır21:
Acırlı (Derizbin): İlçenin batı tarafına düşen ve ilçeye 5 km
uzaklıkta bulunan beldedir. İlçenin eğitim yönüyle en gelişmiş
beldesidir.
Çavuşlu (Şorusbah): 1992 senesinde belediye olup, Midyat’a
16 km uzaklıktadır.
Gelinkaya (Kefarhevar): 1992 senesinde belediye olup, ilçeye
12 km uzaklıktadır. Söğütlü (Kinderip): 1998 yılında belediye olup,
ilçeye 13 km uzaklıktadır.
19 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 169.
20 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 169.
21 İ.İşler-M.Çetin, a.g.e, s. 60-61.
Makalelerle Mardin
688
Şenköy (Epşi): Midyat-Mardin yolunun 12. km’si üzerindedir.
1992 yılında belediye olmuştur. Burada bulunan “Kefilmelap”
mağarası tarihi bir değere sahiptir.
Yolbaşı (Kefar’ılleb): 1992 senesinde belediye olup, ilçeye 5
km uzaklıktadır.
Bu gün Midyat, 61 köy ve 28 mezradan oluşmaktadır22. Şu anda
Mardin iline bağlı Dargeçit ilçesi daha önceden Midyat ilçesine bağlı
bir belde iken 1990 tarihinde 35 köy ile Midyat ilçesinden ayrılmıştır.
Bu nedenle, 1990 öncesinde ve sonrasında, Midyat’a bağlı köy
sayılarında ve nüfusunda değişiklik bulunmaktadır.
1973 senesinde Mardin İl Genel Meclisinin 28 üyesinden 5’i
Midyat’ı temsil etmekteydi.
Tablo 2: Midyat ilçesine bağlı köylerin eski ve yeni
isimleri23:
Yeni Adı Eski Adı Yeni Adı Eski Adı
Adaklı İkizdere Düben
Alagöz Bakıysan İzbırak Zaz
Altıntaş Keferzi Kayabaşı Şakolini
Anıtlı Hah Kayalar Keferzota
Bağlarbaşı Arnas Kayalıpınar Mıkri
Bardakçı Bate Kutlubey Tınat
Barıştepe Salhi Mercimekli Hapsinas
Başyurt Zahuran Narlı Halah
22 Midyat Kaymakamlığı, a.g.m., s. 6.
23 İ. İşler-M. Çetin, a.g.e., s. 62-66
Tarih-Coğrafya
689
Budaklı Kerşaf Ortaca Hiştirek
Çaldere Hevirin Ovabaşı Kastaluni
Çalpınar Site Oyuklu Taka
Çamyurt Mesken Pelitli Ba’bunus
Çayırlı Kefnas Sarıkaya Haldah
Doğançay Mizizah Sarıköy Sa’ri
Doğanyazı Pirkan Sivrice Dallin
Dolunay Kefsenk Taşlıburç Kelehi Şeyh
Ahmet
Düzgeçit Zernoke Tepeli Suvayi
Düzova Riş Toptepe Nebıl
Eğlence Zinevle24 Turgalı Hırba Halit25
Elbeğendi Harab-ı Kefri Üçağıl Köze
Erişti26 Yayvantepe Kartmin
Gülgöze Aynverd Yemişli Enhıl
24 Bu köy arşiv belgesinde Zinol olarak okunan köy ile aynı ise daha

önceden Mardin ili İdil ilçesi Basbirin bucağına bağlı iken 10.11.1951
tarihinde Midyat ilçesine bağlanmıştır. BCA, Sayı:24789, Fon
Kodu:30..11.1.0, Yer No:227.39..17.
25 Daha önce Mardin iline bağlı olan İdil ilçesi-Basbirin bucağına bağlı
Hirbehalit köyü, 10.11.1951 tarihinde Midyat ilçesine bağlanmıştır. BCA,
Sayı:24789, Fon Kodu:30..11.1.0, Yer No:227.39..17.
26 Bu köy 2005 yılında Batman ili, Gercüş ilçesinden Midyat ilçesine
bağlanmıştır.
Makalelerle Mardin
690
Gülveren Bahvar Yenice Tarabya
Güngören Keferbi27 Yeşilöz Kenani
Güven Bacın Ziyaret Ziyare (t)
Hanlar Hanika
Harmanlı Biydermemo
1967 yılında, Estel kesimi tamamıyla Müslümanlardan
oluşmaktaydı. Midyat kesimi ise % 90 Katolik, Protestan, Ortodoks ve
Süryani Kadim Hıristiyanlardan, % 10’u ise yerli Müslümanlardan
oluşmaktaydı28. 1987 yılında bu oranların değiştiğini görüyoruz.. Yine
Estel kesiminde tamamen Müslüman nüfus bulunmaktaydı ve Midyat
kesimindeki nüfusun % 75’i Kadim Hıristiyanlardan, geri kalan %
25’i de Müslümanlardan meydana gelmekteydi29.
1987 yılında Midyat’a bağlı köy halkının % 90’ını
Müslümanlar, % 9’unu Süryaniler % 1’ini de diğer unsurlar
oluşturmaktaydı30.
4) Eğitim-Öğretim
Tablo 3:
1967 yılı itibariyle Midyat’ta bağlı 81 köy dahil okumayazma
durumu31;
Köy adedi Okuma-yazma bilen kişi sayısı Genel nüfusa göre %
81 14.528 23,7
27 Mardin'e bağlı Keferbi köyü 09.4.1949 tarihinde Midyat ilçesine
bağlanmıştır. BCA, Sayı:22387, Fon Kodu:30..11.1.0, Yer No:204.10..14.
28 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 62.
29 1987 Mardin İl Yıllığı, s. 222.
30 1987 Mardin İl Yıllığı, s. 222.
31 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 93.
Tarih-Coğrafya
691
Tablo 4:
1923-73 yılları arsında Midyat’ta ilköğretimde okul
durumu32;
-1923
1923-1933
1933-1943
1943-1953
1953-1963
1963-1973
Merkez - 1 2 2 4 5
Köy - - - 9 32 59
Toplam - 1 2 11 36 64
Tablo 5:
1967 Yılında orta öğretim33;
Öğrenci Sayısı Öğretmen sayısı
Erkek Kız Erkek Kız
398 31 6 2
Toplam: 429 Öğrenci Toplam: 8 Öğretmen
32 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 142.
33 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 93.
Makalelerle Mardin
692
Tablo 6:
2003 Yılında orta öğretim34;
Okullar Öğrenci Sayısı
Orta Dereceli Okul
Sayıları Kız Erkek Toplam
Merkez 5 454 1460 1914
Belde 3 43 279 322
Toplam 8 2236
Okullar Öğrenci Sayısı
İlköğretim Okul
Sayıları Kız Erkek Toplam
Merkez 13 5072 6154 11226
Belde 7 2174 2616 4790
Köy 48 1708 2071 3779
Toplam 68 19795
Yukarıdaki tabloya baktığımızda 2003 yılında 22.031
öğrencinin öğrenim gördüğü Midyat’ta halkın eğitim-öğretim
konusunda belli bir bilince ulaştığını söyleyebiliriz.
1967 yılında Midyat merkezde 4, köylerinde ise 55 İlkokul
bulunmaktadır. Toplam olarak 81 köye sahip olan Midyat’ın 26
34 2003 yılına ait bu bilgiler “Midyat İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünün
14.04.2003 Tarihi İtibariyle Eğitim-Öğretim Durumları” verilerinden
alınmıştır.
Tarih-Coğrafya
693
köyünde ise bu dönemde okul bulunmamaktadır. Bu okullarda ise
6.369 öğrenci öğrenim görmektedir35. Bu öğrencilerin 3.874’ü erkek,
1.153’ü kız olmak üzere toplam 5.027 öğrencisi köyde okuyan
öğrencilerden oluşmaktadır36.
1973 Öğretim yılında Midyat’ta; 1 lise, Midyat’a bağlı Dargeçit
beldesinde 1 ortaokul ve 1 Akşam Kız Sanat Okulu olmak üzere 3 orta
dereceli okul, 5 tane de ilkokul bulunmaktadır37. 1987 yılında Midyat
merkezde Midyat Lisesi, Midyat Endüstri Meslek Lisesi, Midyat
Ticaret Lisesi, Midyat Ortaokulu ve Midyat Pratik Kız Sanat Okulu
bulunmaktadır.
1973 senesinde Midyat ilçesinde muhasebe kursu ile
yetişkinlere 60 saat süreyle İngilizce kursu açılmıştır.
1970 yılında kurulan Midyat İl Halk Kütüphanesi 13.06.1972
tarihinde faaliyete geçmiştir.1973 yılında 1254 eser bulunmaktadır38.
1973 yılının Kasım ayında, ilçe Halk Kütüphanesi binasında,
geçici olarak açılan Halk Eğitim Merkezi, kütüphanenin faaliyete
girmesiyle kiralık bir binaya taşınmış, bina için 1973 yılında arsa
temin edilmiştir39. İlçe Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünün yetişkin
nüfusa götürdüğü mesleki-teknik bilgi ve beceri ile sosyal ve kültürel

kurslar sayesinde çevrede olumlu gelişmeler kaydedilmiştir. Bu
kursların başında biçki-dikiş, makine nakışları, el sanatları, trikotaj,
daktilografi, telkari gümüş işlemeciliği, üniversiteye hazırlık kursları,
ev ekonomisi ve dil kursları gelmektedir40.
Bazı okullar göç nedeniyle 2003 yılı itibariyle hala kapalı
durumda bulunmaktadır41. Bunlar; Çandarlı İlköğretim Okulu, Çayırlı
İlköğretim Okulu, Çörekli İlköğretim Okulu, Elbeğendi İlköğretim
Okulu, Güven İlköğretim Okulu, Taşlıburun İlköğretim Okulu,
35 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 95.
36 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 99.
37 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 139-141.
38 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 126.
39 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 154.
40 1987 Mardin İl Yıllığı, s. 222.
41 2003 yılına ait bu bilgiler “Midyat İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü
14.04.2003 Tarihi İtibariyle Eğitim-Öğretim Durumları” verilerinden
alınmıştır.
Makalelerle Mardin
694
Üstünbağ İlköğretim Okulu, Yenice İlköğretim Okulu ve Oyuklu
İlköğretim Okulu’dur
2003 yılında Kayabaş, Çandarlı ve Yuvalı Köyleri ile Kuyucak,
Yarımca (Başyurt Köyü) ve Yuvalı mezralarında okul bulunmadığı
için buradaki öğrenciler başka okullarda eğitim görmektedirler.
İlçede okuma-yazma oranı gittikçe yükselmekte, halkın kız
çocuklarını okutmama veya ilk öğretimden sonra çocuklarını okula
göndermeme durumu zaman geçtikçe azalmaktadır. Halkın ilk
öğretimden sonra çocuklarını okula göndermeme eğiliminde
olmasının nedeni muhtemelen orta öğretim kurumlarının yaygın
olmaması, bu okulların bulunduğu yerlerde de öğrencilerin barınma
probleminin bulunması ve halkın bu yükü karşılayabilecek gücünün
olmaması gibi nedenlerdir.
5) Ekonomi
Midyat’ın ekonomisi tarım, hayvancılık, taşımacılık, ticaret ve
küçük el sanatları işlemeciliğine dayanmaktadır. Arazinin dağlık ve
engebeli olduğu yerlerde, dağların yamaçlarında üzüm bağları
bulunmaktadır. Ovalarda genellikle tahıl yetiştirilir. Suyun bulunduğu
yerlerde sebze ve meyve de yetiştirilmektedir.
Arazinin engebeli olduğu yerlerde modern araçlar
kullanılamadığından topraklar insan ve hayvan gücü ile
işletilmektedir. Midyat’ta tarım ve tarımdan elde edilen ürünlerin yeri
büyük öneme sahiptir. Toplam olarak 1.027.504 dekar araziye
sahiptir.
Tarih-Coğrafya
695
Tablo 7:
Midyat’ın arazi dağılımı42:
Sulanmayan arazi 200.693 dekar
Sebze ve çiçek için 15.633 dekar
Uzun ömürlü bitkiler için 28.128 dekar
Kavak ve söğüt için 245 dekar
Koruluk ve ormanlık için 154.136 dekar
Daimi çayır ve otlak için 147.395 dekar
Tarıma elverişli olduğu halde ekilmeyen 51.719 dekar
Tarıma elverişsiz 234.325 dekar
Diğer 195.230 dekar
Midyat ve çevresinde tahıl (buğday, arpa, mercimek, nohut vs.),
meyve (kiraz, ceviz, badem, karpuz, kavun, antep fıstığı, üzüm v.s. )
ve sebze (domates, patlıcan, acur, biber v.s. ) üretimi yapılmaktadır.
Bu ürünler arasında yöreye has olan acur43 ve gri-beyaz karışımı
renkteki kiraz yörede yetiştirilmektedir. Osmanlı dönemine ait
belgelerden buradaki acur yetiştiriciliğinin çok eskilere dayandığını
öğrenmekteyiz. Hicri 1006 (miladi 1598) senesi Zilhicce ayına ait bir
belgede; Mardin halkından Ni’metullah bin Abdullah’ın “ …sepet
içerisindeki acurları su kuyusuna bıraktığını (soğumaları için) ve
kızının bu acurları çıkarmak için kuyunun başına gittiğinde
42 D.İ.E.1997 Köy Envanteri Çalışması’na göre hazırlanmıştır.
43 Çok eski zamanlardan beri Midyat’ta yetiştirilen acur, tamamen susuz
şartlarda yetişen ve tadı oldukça hoş olan Midyat’a has bir meyvedir.
Makalelerle Mardin
696
boğulduğu…” şeklindeki ifadesinden bu yörede eskiden beri acur
yetiştirildiğini anlamaktayız44.
Tahıl ürünleri arasında buğday ilk sırayı almaktadır. Buğdaydan
sonra sırayla arpa, mercimek ve nohut yetiştirilmektedir. Köylüler
ürettikleri malları ilçe merkezinde pazarlamaktadırlar.
Hayvancılık da Midyat ekonomisinde önemli bir yer
tutmaktadır. Ancak gerek sanayileşme gerekse otlak ve meraların
tarıma açılması gibi nedenlerle hayvancılıkta da gerileme
görülmektedir.
Gerek Suriye ve gerekse Irak sınırına yakın oluşu nedeniyle
ticaret ve taşımacılığın Midyat ekonomisinde önemli bir yeri
bulunmaktadır. Midyat ekonomisi için Habur sınır kapısına bağlı
olarak yapılan nakliyecilik büyük bir önem arz etmektedir.
İlçede geleneksel el sanatları arasında, küçük işletmelerde
işlenen ve “telkari”45 adı verilen gümüş işlemeciliği, bakırcılık, kilim
dokumacılığı, çömlekçilik ile Midyat’ın kendisine has taşlarının
işlenmesi ve bütün bunların ticareti halkın başlıca geçim kaynakları
arasındadır. Ancak bu alanda uğraş verenlerin sayısı gittikçe
azaldığından bu alanların Midyat ekonomisindeki oranı da gittikçe
azalmaktadır.
İlçede, Midyat taşı olarak nitelendirilen kireç taşı oldukça fazla
kullanılmaktadır. Ancak bunun kullanımı da giderek azalmaktadır. Bu
taşlarla yapılan duvarların kalınlığı bazen 1,5 metreye ulaşmaktadır.
Duvarların bu özelliği, evlerin kışın sıcak, yazın serin olmalarını
sağlamaktadır. Bu taşlar bina yapımı, restorasyon ve süs eşyası olarak
kullanılmaktadır.
Midyat’ta tarihi eser ve inanç merkezlerinin bulunması,
turizmin ilçe ekonomisinde önemini arttırmaktadır. İlçede belli başlı
44 Ramazan Günay, 259 Numaralı Hicri 1006-1008 (Miladi 1598-1600)
Tarihli Mardin Şer’iyye Sicilinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi,
Belge No: 19, Diyarbakır 2002, (Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi).
45 Telkari, tel halinde gümüş veya altını tahta üzerinde açılmış oyuklara
kakarak ve gömerek yapılan süslemedir. Gümüş ve altınlardan yapılan
motiflerle süs eşyası yapılmaktadır. Bu uğraş yöreye özgü olup, bunu
başka yerlerde görmek mümkün değildir.

arih-Coğrafya
697
tarihi eserler arasında; Ulu camii, Hacı Cevat Paşa ve Abdurrahman
camileri, Mor Gabriel (Deyrü’l-Umur) manastırı, Mor Şmuni kilisesi,
Meryem Ana kilisesi, Hah harabelerini sayabiliriz.
Sivrice köyü arazisinden doğarak Nusaybin ovasını sulayan ve
Çağçağ hidroelektrik santralini çalıştıran Aksu (Beyaz su) ve Karasu
(Siyah su) çayları bulunmaktadır. Bu sular iki ayrı kaynaktan çıkarak
daha sonra birleşirler. Bu su Nusaybin ovasını geçtikten sonra Türkiye
sınırından çıkarak Suriye sınırları içerisinde akmaya devam eder. Bu
akarsuların geçtiği yerlerde sebze ve meyve yetiştirilmektedir. Bu
akarsular üzerinde kurulan Çağçağ hidroelektrik santralinden
Midyat’ın bir kısmının enerji ihtiyacı giderilmektedir. İlçenin içme
suyunun bir kısmının bu akarsulardan karşılanması, üzerinde
hidroelektrik santrali kurulması ile ilçenin elektrik ihtiyacının buradan
sağlanması ve sulamada kullanılması nedeniyle bu su kaynaklarının
önemi büyüktür.
Nusaybin’in 5 km kuzeyinde; Bahçebaşı köyünde kurulan
Çağçağ hidroelektrik santralinin yapımına 1963 yılında başlanmış ve
santral 1968 yılında hizmet vermeye başlamıştır. Santral, Mardin
merkez ile bazı ilçelerin elektrik ihtiyacının bir kısmını
karşılamaktadır46.
1968 yılında Çağçağ hidroelektrik santralinin açılmasıyla
elektriğe kavuşan Midyat ilçesinde, 1959 senesinde dizel motorla
çalışan elektrik şebekesi bulunmaktaydı47.
1967 yılında Midyat’ta 25 yataklı Devlet Hastanesi
bulunmaktadır. Ancak bu hastane ihtiyacı karşılayamamış olacak ki ek
bir bina yapımına başlanarak ihtiyacın giderilmesi için çalışmalar
başlatılmıştır. Buraya tahsis edilen doktor kadrosu 7 olmasına rağmen
bu tarihte hastanede 2 doktor bulunmaktadır48. Muhtemelen yapımına
1967 yılında başlayan ek binanın yapımı tamamlanmamıştır. Çünkü
1987 yılında hastanenin halen 25 yataklı olduğu görmekteyiz49.
46 “Mardin” Mad., Yurt Ansk., C.VIII, s.5792.
47 İ.İşler-M.Çetin, a.g.e., s. 15.
48 1967 Mardin İl Yıllığı, s. 73.
49 1987 Mardin İl Yıllığı, s. 123.
Makalelerle Mardin
698
1972 yılı Aralık ayı itibariyle Midyat’ta 1 hekim, 1 diş hekimi,
2 eczacı, 18 sağlık memuru-ebe-hemşire, 4 sağlık ocağı ve 3 sağlık evi
bulunmaktadır50.
1973 yılında ise sağlık alanında yatırımlar yapılmış sağlık
memuru sayısı 5, sağlık ocağı sayısı 7, sağlık evi sayısı 7 olmuştur51.
1986 yılında da Midyat’ta verem savaş taraması yapılmıştır52.
50 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 190.
51 1973 Mardin İl Yıllığı, s. 260.
52 1987 Mardin İl Yıllığı, s. 126.
Tarih-Coğrafya
699
Yıllar Merkez Köyler Erkek Kadın Toplam
1927 3918 28027 31945
1935 7519 38628 46147
1940 9475 37179 46645
1945 7660 31296 38956
1950 8106 38924 47030
1955 8106 44632 52738
1960 9621 50560 60181
1965 10391 53555 63946
1970 11729 58999 36465 34263 70728
*1975 16905 …….. 41671 39307 80978
*1980 19951 64647 42375 42250 84625
*1985 22169 66869 44044 44994 89038
*1990 29569 43360 36764 36165 72929
1997 61378 66739 128117
*2000 67480 60605 128085
Tablo 8:
Midyat’ın 1927-2000 Yılı nüfusu:
*2000 yılı D.İ.E. verilerine göre hazırlanmıştır.
Şu anda Mardin iline bağlı Dargeçit ilçesi daha önceden Midyat
ilçesine bağlı bir belde iken 19 Haziran 1987 tarih ve 3392 sayılı yasa
ile ilçe olmuş ve 1990 tarihinde 35 köy ile Midyat ilçesinden
ayrılmıştır. Bu nedenle 1990 yılında yapılan nüfus sayımında bariz bir
azalma görülmektedir.
Midyat’a bazı kişilerin vatandaşlıktan çıkarıldığını bazılarının
da yerlerinden göç ettirildiğini görüyoruz. Mesela 19.03.1933
tarihinde Midyatlı Abdülkerim İsacevriyes adındaki birisi izin
almadan uyruk değiştirdiğinden dolayı53 ve belgeden anlaşılamayan
53 BCA, Sayı:14027, Dosya:2-345, Fon Kodu:30..18.1.2, Yer No: 34.18..

akalelerle Mardin
700
bir nedenden dolayı 29.12.1934 tarihinde de Süleyman adındaki birisi
vatandaşlıktan çıkarılmıştır54.
Hoybun Cemiyeti'nin Temsilcisi Midyatlı Şerif Mahruz, ailesi
ile birlikte, 20. 09. 1934 tarihinde Tekirdağ iline yerleştirilmiştir55.
16.10.1927 tarihinde Midyat halkından Mehmet Selim oğlu
Abdullah'ın Konya'da ikamete memur edildiği56, 09.011.1927
tarihinde de Balya'da ikamete mecbur edilen Midyatlı Çelebi oğlu
Hüseyin'in57 memleketlerine dönmek istediğini görüyoruz.
∗
54 BCA, Sayı:2/1780, Dosya:2-397, Fon Kodu:30..18.1.2, Yer No:50.88..16.
55 BCA, Sayı:2/1292, Dosya:95-63, Fon Kodu:30..18.1.2, Yer No: 48.64..12.
56 BCA, Sayı:..., Dosya:..., Fon Kodu:272..0.0.11, Yer No: 22.117..7.
57 BCA, Sayı:..., Dosya:..., Fon Kodu:272..0.0.11, Yer No: 23.118..25.