TAPU-TAHRİR DEFTERLERİNE GÖRE XVI. YÜZYILDA
MİDYAT∗
Mehmet Salih ERPOLAT*
Giriş
Midyat, doğusunda Hasankeyf, batısında Mardin, güneyinde
Nusaybin ve kuzeyinde Savur’un yer aldığı, Mardin iline bağlı bir ilçe
merkezidir.
Midyat’ın Helenistik çağda Seleukoslar devletinin yöreye
hakim oduğu dönemde mevcut olduğu ve Medeat ismini taşıdığı
bilinmektedir1. Bugün Midyat’a bağlı bazı köylerin de kuruluşlarının
temelinin çok eskilere dayandığı tedpit edilmektedir. Mesela 587
tarihinde Bizans-Sasani mücadelelerinden biri, Midyat’a bağlı Salah
köyü yakınlarında gerçekleşmiştir. Buradaki çarpışmada Bizans
komutanı Philippikos İranlıları yenilgiye uğrattıktan sonra, burada
toprak altında mağaralarda saklanmış olan yerli halkı da göç
*Yrd. Doç. Dr. Mehmet Salih ERPOLAT Dicle Üniversitesi Fen Edebiyat
Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.” Geçmişten Günümüze Midyat
Sempozyumu “19,21 Haziran 2003.
1 Bilge Umar, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul 1993, s. 570.
Makalelerle Mardin
382
ettirilmiştir2. Dara kralı Büyük Anestas (Anastasius) tarafından
Kartmin Manastırına vakfedilen Keferşoma, Keferallap, Kefer Arap,
Keferhavvar, Kefernunip, Kefri, Kivah3 köylerinden bir kısmı hâlâ
mevcut olan eski yerleşim yerlerindendir. M. Hanna Dölebani ise bu
köylerin listesini Kefersöme, Keferallap, Keferelo, Keferhavvar,
Keferninah, Kafro ve Kibah4 şeklinde vermiştir.
Midyat ve çevresi (Tur Abidin)5 Süryaniliğin mühim
merkezlerindir. M. S. 397 tarihinde Savurlu Mor Şamuel ile Kartminli
Mar Şemun tarafından yapılan Deyrülumur (Mar Gabriel, Kartmin)6,
Midyat-Dargeçit yolunun 15. kilometresinde bulunan miladi 5.
yüzyıla ait Mar Hzozoyel ve yine miladi 5. yüzyıla ait Midyat’ın
merkezindeki Mar Barsevmo Manastırı bunun birer misalleridir.
Mardin, Çukurova (1292-1445) Yakubi-Süryani patrikhanelerinin
yanında üçüncü olarak 1364 tarihinde Midyat’ta da yeni bir patrikhane
kurulmuştur. Midyat’taki bu patrikhanenin başına 1493 tarihinde aynı
anda 3 patrik birden geçmiş ve iki yıl sonra da kapanmıştır7.
Midyat, Hz. Ömer’in halifeliği döneminde İyaz bin Ganm’ın
komutasındaki orduların 639 tarihinde Diyarbekir bölgesini
fethetmesiyle İslâm coğrafyasına dahil olmuştur. Bölge İslâmi
dönemde Abbasi ve Mervani devletlernin de hakimiyeti altında
kalmıştır. Mervaniler döneminde Mansur, Buka, Anası-Oğlu ve
Göktaş komutasında Türkmenler, Hasankeyf’in de içinde yer aldığı
Musul ve Diyarbekir arasına hakim oldular. Selçuklu sultanı Tuğrul
2 Ernst Honigmann, Bizans Devletinin Doğu Sınırı, (Çev. Fikret Işıltan),
İstanbul 1970, s. 23, 24.
3 Aziz Günel, Türkiye Süryaniler Tarihi, İstanbul 1970, s. 260.
4 M. Hanna Dölebani, Deyru’l Umur Tarihi, (Çev. C. Aydın), İstanbul 1971,
s. 23.
5 Tur Abidin Bölgesi, Midyat ve Nusaybin ilçelerine bağlı dağlık alandır. Tur
Abidin, ibadet edenlerin dağı anlamındadır.
6 A. Günel, age s. 255, 261.
7 Yavuz Ercan, “Osmanlı Devleti’nde Müslüman Olmayan Topluluklar
(Millet Sistemi)”, Osmanlı’dan Günümüze Ermeni Sorunu, Ankara
2001, s. 354; Osmanlı İmparatorluğunda Bazı Sorunlar ve Günümüze
Yansımaları, Ankara 2002, s. 30.
Tarih-Coğrafya
383
Bey, maiyetlerinde on bin atlı bulunan, adı geçen komutanlara bölgeyi
ikta etmiştir8. Böylece bölge Türk nüfuzu altına girmiş oldu.
Artuklular zamanında bölgeye Diyar-ı Rabia halkından göç
edenler olmuştur, zira Artuklular komşularına göre daha düşük
nisbette vergi alıyorlardı9. Bu dönemde bölgeye yerleşen gruplar
arasında günümüzde Mahalmi ismiyle anılan topluluğun yer alıp
almadığı tespit edilememektedir. Artuklu hakimiyeti sırasında, Boz
Ulus Türkmenleri Diyarbekir, Mardin, Ruha (Urfa) ile Siverek
çevresinde olduğu gibi Hasankeyf ve çevresini de kışlak olarak
kullanmışlardı, hatta Boz Ulus Tükmenleri ve diğer göçebelerin
hayvanlarını geçirmeleri için Artuklu Emiri Fahreddin Karaaslan
Hasankeyf’teki Dicle Köprüsnü inşa etmişti10. Artuklular döneminde
refaha kavuşmuş olan bölge, Moğol işgali sırasında büyük felakete
uğramıştır.
Midyat, tarihte Hasankeyf ve Mardin ile aynı kaderi
paylaşmıştır. Bu kadere bağlı olarak XV. yüzyılın başlarında
Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmen beylerinin etkisi altına girdi.
Bölge 1501 tarihinden sonra Safevilerin nüfuz alanına girdi. Bu
dönemde yöredeki Türkmen grupları Azerbaycan’a göç etmişlerdi.
Şah İsmail, Siirt ve Hasankeyf’i elinde bulunduran ve aynı zamanda
eniştesi olan Eyyubi Meliki Halil’i Tebriz’de hapse attırıp yöreyi
idaresi altına almıştı. Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Zaferi üzerine
hapisten kurtulan Melik Halil diğer bazı beyler ile birlikte Osmanlılara
itaat etti ve Siirt’i geri aldıktan sonra Yavuz Sultan Selim’in Mısır
Seferi sırasında Mardin’in fethinin ardından İdris-i Bitlisî’nin
desteğiyle Hasankeyf’i sulhen ele geçirdi, şehrin idaresi de ona
bırakıldı11 ve böylece burada Osmanlı Dönemi başladı.
İdarî Yapı
Midyat, XVI. yüzyılda Hasankeyf Sancaği’nın Tur Nahiyesi’ne
bağlı bir köy idi. Osmanlı kayıtlarında açıkça belirtilmemekle beraber
Tur Nahiyesi’nin de merkezi olması lazımdır, çünkü 1567 tarihli
8 Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri Boy Teşkilatı Destanları,
İstanbul 1992, s. 88, 89.
9 Yusuf Oğuzoğlu, “Hasankeyf”, DİA, C. 16, s. 365.
10 Aynı yazar, aynı yer.
11 Nejat Göyünç, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, Ankara 1991, s. 34.
Makalelerle Mardin
384
Tahrir Defterinde Tur nahiyesinin ilk köyü olarak Midyat
görülmektedir12. Tur Nahiyesi dahilindeki iki boyahaneden
büyüğünün burada yer alması ve bunlardan da mühimi Midyat’ın
coğrafi konumu ve sonraki dönemler de hep merkez olması buna delil
olarak gösrerilebilir.
Şemseddin Sami, eserinde Midyat hakkında şu bilgilere yer
vermektedir: „Midyat, Diyarbekir Vilayeti’nin Mardin Sancağı’nda,
Mardin’in 60 km. kuzeydoğusunda, dağlar ve tepelerle çevrili güzel
bir ovanın içinde kaza merkezi bir kasaba olup, 6000 ahalisi ve
etrafında güzel bağ ve bahçeleri vardır. Müluk taifesinden Selefkilerin
zamanında tesis olunup, sonra Sasaniler zamanında tahrip olunmuş idi
ve anlaşıldığına göre uzun müddet harap kalmıştır13“.
Tur Abidin bölgesi tarihte mühim bir dini merkez olmasına
rağmen, bölge döneminin büyük güçlerinin siyasî, iktisadî ve askerî
mücadele sahası içinde kalması ve XVI. yüzyılda dünyada ticaret
yollarında meydana gelen önemli değişikliklere bağlı olarak
şehirleşme alanında büyük gelişmelerin kaydedilmediği
görülmektedir.
Midyat ve çevresi ile ilgili bu kısa açıklamalardan sonra asıl
konumuz olan XVI. yüzyılda Midyat’ın sosyal ve ekonomik
durumunu ortaya koyacak bilgilere geçebiliriz. Midyat ile ilgili, XVI.
yüzyıla ait belgeler, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)’ndeki 998 ve
1095 numaralı Tahrir Defterleri ile Kuyud-ı Kadime Arşivi
(KKA)’ndeki 96 ve 97 numaralı defterlerde yer almaktadır. Bunlardan
998 numaralı defter muhasebe, 96 ve 97 numaralı defterler mufassal
olup, aynı bilgileri içermektedir. BOA 1095 numaralı defter ise KKA
96 numaralı defterin fotokopisidir. Tahrir defterlerinde sancak, kaza,
köy ve mezra isimleri, burada yaşayan vergi mükellefleri ile
babalarının isimleri, o birimden alınan vergiler ve miktarları, hane ve
mücerred sayıları, aşiretler, cemaatler ve mensupları, tasarruf ettikleri
12 BOA, TD. 1095, s. 30; KKA, TD. 96, v.27a; TD. 97 v. 129b. Kuyud-ı
Kadime Arşivi’ndeki 96 ve 97 numaralı Tahrir Defterleri aynı bilgileri
içeren farklı nüshalardır. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki 1095
numaralı Defter ise Kuyud-ı Kadime Arşivi’ndeki 96 numaralı defterin
fotokopisidir.
13 Şemseddin Sami, Kamusu’l A’lam, C. 6 (Tıpkı basım), Ankara 1996, s.
4244.
Tarih-Coğrafya
385
toprak miktarı, yetiştirilen ürünler, faaliyet gösteren işletmeler ile bu
işletmelerden alınan vergiler ve miktarı, köylerin has, zeamet, timar ve
vakıf olduklarına dair bilgiler yer almaktadır. Bu bilgilerin dışında
bazı köy, cemaat veya işletmelere dair özel notlar ve kanunnameler de
bulunmaktadır. Tahrir defterlerindeki bilgilerden hareketle bir
bölgenin, şehrin hatta köyün içtimaî, iktisadî ve dinî hayatı hakkında
eşsiz değerdeki bilgilere ulaşmak ve o verileri kullanarak sosyal
tarihlerini aydınlatmak mümkündür.
I-YERLEŞME VE NÜFUS
a-Yerleşim Yerleri:
XVI. yüzyılda Midyat’ın da yer aldığı Tur Nahiyesi’nde
yerleşim yerleri olarak sadece köylerden söz edilebilir. Osmanlıların
şehir için ifade ettikleri “Cuma kılınır, bazar durur yer” niteliğinde bir
merkez mevcut değildi. Tur Nahiyesi’nin bağlı olduğu Hasankeyf
Sancağı’nın tek şehri, sancağın da merkezi olan Hasankeyf idi. Bu
çalışma, Midyat ile sınırlı tutulduğundan, Hasankeyf’den dolayısı ile
şehir ve niteliklerinden söz edilmeyecektir.
Müslim Köyler:
Tur Nahiyesi’nde ilk Müslüman yerleşiminin VII. yüzyıla kadar
uzandığı bilinmektedir. Bu asırdaki Arap fetihlerinden sonra Tur
bölgesinin İslam dünyasının sınırları dahilinde kaldığı görülmektedir.
XI. yüzyıldan sonra bölgede tesis edilen Türk hakimiyeti ile
Müslüman nüfusun daha da arttığı muhakkaktır.
Tur bölgesinde yaşayan Müslümanların bölgedeki yerli
Hırıstiyanların din değiştirmesi sonucu değil, fetihlere bağlı olarak
bölgenin yeni sahipleri tarafından yerleştirilen unsurlarla geldiği
belgelerden, tarihi kayıtlardan ve günümüzdeki mevcut durumdan
anlaşılmaktadır.
Tur Nahiyesi’nde 1526’da 26 köy mevcut idi. Bu köylerin 16’
sı tamamen Gayrimüslim birinde Müslim ve Gayrimüslim unsurların
ortak yaşadıkları 10’unda ise Müslim halkın yaşadığı görülmektedir14.
1567’de Müslim köy sayısı 26’ ya çıkmıştır. Günümüzde
Midyat ilçesine bağlı olan Kindirip15 (Söğütlü) Köyü ise XVI.
14 BOA, TD., 998, s. 152-159.
Makalelerle Mardin
386
yüzyılda Şehir Nahiyesi’ne bağlı olduğundan bu sayıya dahil
edilmemiştir.
Tur Nahiyesi’ndeki Müslüman köyler Gayrimüslim köylere
göre hem nüfusça daha küçük, hem de üretim bakımından daha geri
oldukları görülmektedir (Tablo I, II).
1526’da en kalabalık Müslim köy Epşi16 olup 60 hane, 21
mücerred nüfusa malik idi. Geriye kalan köylerin, Deyrizbina hariç,
tamamı 20 hanenin altında bir nüfusa sahip idi. 1567’de nüfusu 50
haneyi geçen köy sayısı 5 olmuştur. Bunlardan en kalabalık nüfusa
sahip olan Deyrizbina olup hane sayısı 100, mücerred sayısı 12’ye
çıkmıştır.
1526’da Müslüman Mahalmi Cemaati köyü olduğu görülen
Mizizah17, 1567’de 61 hane, 20 mücerred Müslim nüfusa sahip iken,
tarihini tam olarak tesbit edemediğimiz sonraki dönemlerde
Gayrimüslimlerin de yaşadığı bir birim haline gelmiştir. Günümüzde
de bu köyde Müslüman ve Süryani vatandaşlarımız birlikte
yaşamaktadır.
1567’de Mizizah’ta ikamet eden şahıs isimlerinden bazıları
şunlardır: İbrahim b. Hasan, Hıdır b. Seydi, Mahmut b. Pirkulu, Ali b.
Hüseyin, Ahmet b. Hacı, Osman birader-ı Ahmet, Hüseyin b. Yusuf,
Şeyh Atayi b. Şeyh Ali, Mahmut b. Şeyhislam, Mehmet b. Derviş, Ali
b. Ömer, Ahmet b. Hasan18 isimlerini buraya alma lüzumunu
görmediğimiz geriye kalan isimlerin tamamı da İslâmî isimlerden
müteşekkildir.
1526’da Sa’id19 Köyü’nde yaşayan Müslümanlardan 4’ünün
sadâd olduğuna dair kayıt mevcuttur. 1567’de de 23 hane, 7 mücerred
nüfusa malik olan köyde yaşayan 30 neferden 19’unun “Şeyh”
sıfatıyle kaydedildiği görülmektedir. Bu isimlerden bazıları ise Şeyh
Osman b. Salih, Şeyh Seydi b. Abdurrahman, Şeyh Abdurrahman b.
Ali, Şeyh Abdurrahman b. Şeyh Yusuf, Şeyh Ömer b. Şeyh Mahmut...
15 KKA, TD, 97, v. 134a.
16 BOA, TD, 998, s. 258. Köyün ismi burada Akışlı okunacak şeklinde
yazılmıştır.
17 BOA, TD, 998, s. 252.
18 BOA, TD, 1095, s. 49-50.
19 BOA, TD, 998, s. 257; TD, 1095, s. 54.
Tarih-Coğrafya
387
Kânegî Cemaatine ait 13 Müslim köyün tamamı Osmanlı
idaresi döneminde kurulmuştur20. Osmanlı döneminde kurulduğu
görülen diğer köyler ise Belbin, Elin-i Müslümanan, Yar Musa ve
Tafi’dir.
Tur Nahiyesi’nin XVI. yüzyıl boyunca nüfussuz köyleri ise
1526’da ismine tesadüf edilmeyen fakat 1567’de mevcut olduğu
görülen Kırkat ve Ayn Kâf 21 idi.
Kasr-ı Faris köyü ise İsa ve Sermağara mezraları ile birlikte
tasarruf edilmekteydi. “Mezkurlar mütemekkinlerdir. Zakir Mardin’e
tâbi Akkeçilü Cemaati’nden22 olup Yâr Ahmet aşireti olduğu ecilden
resimlerin anda eda ederler23.“ Kaydından bu köyün Akkeçililer
tarafından iskân edildiği anlaşılmaktadır. Kasr-i Faris’in günümüzdeki
yeri ise tesbit edilememiştir.
Ayn Kaf Köyü’nde nüfus kaydına rastlanılmazken Pir Mehmet
Kethüda, Emin Mahmud, Emin Mehmet Sipahi ve Hacı Mehmet
isimli şahıslara ait birer çiftlik yerin mevcut olduğu görülmektedir.
1-Gayrimüslim Köyler:
Tur Nahiyesi’nde 1526’da 16, 1567’de 17 Gayrimüslim köy
mevcut idi. Keferboran Köyü’nde ise nüfusun çoğunluğunu
Gayrimüslimlerin teşkil ettiği her iki unsur birlikte ikamet
20 BOA, TD, 1095, s, 65-68. “Cema’at-ı Kâbagî bundan akdem ‘atik cema’at
yazılub cümle rüsûmları ve adet-ı ağnâmları ve bâd-ı hevâları
mukabelesinde 11000 akçe ber vech-ı maktu’u eda ederler imiş hâliya
tahrir-i cedidden öşr-ı öşrinleri rüsumatları ve bâd-ı hevâları ve adet-ı
ağnâmları 12000 akçe kayd olunub kethüdaları Mehmed ve Seydi Ali ve
Hamdi ve Kara Mehmed ve Budak ve Halil ber vech-ı maktu’u 12000
akçe-ı hızâne-ı amireye ber vech-ı ba’de sâl be sâl teslim eylemeğe
müte’ahhid oldukları ecilden ‘uhdelerine kayd olundu ve mezkur Seydi
Ali Kethüdâ-ı cema’at-ı mezburenin tahririne mu’avenet eylemeğin ve
sefer-i hümâyûn vâki oldukça oğlu Şeyh Emir cebelü eşmek üzere mu’af
kayd olundu.” BOA, TD, 1095, s. 68.
21 BOA, TD, 1095, s. 53.
22 Akkiçilü Cemaati, Millili Aşireti’ne bağlı idi. Bkz. BOA, TD, 998, s. 12;
KKA, TD, 117, v. 108b; Mehmet Salih Erpolat, “XVI. Yüzyılda Mardin
Sancağı’ndaki Aşiretler”, I. Uluslararası Mardin Tarihi Sempozyumu 26-28
Mayıs 2006 Mardin. (Basılmamış Bildiri).
23 BOA, TD, 1095, s. 53.
MakalelerleMardin
388
etmekteydiler. Böylece Tur Nahiyesi’nde Gayrimüslimlerin mûkim
olduğu köy sayısı 18’e çıkmaktadır. 1526’da kaydına rastlanılmayan
ve 1567’de tespit edilen yeni Gayrimüslim köy ise Bati’dır24.
Tahrir defterinde Bati Köyü’nün altındaki nottan25 Tur
bölgesine ait elimizde mevcut iki defterden başka bir tahririnin daha
olduğu anlaşılmaktadır. Gerçekten de Diyarbekir bölgesinin 1518,
1526 ve 1567 olmak üzere XVI. yüzyıla ait yapılmış 3 tahririnden
defterler mevcuttur, fakat Midyat’ında içinde yer aldığı Tur
Nahiyesi’ne ait elimizde sadece 2 tahrir defteri vardır. 1540 yılına ait
defter ise mevcut değildir.
Tur Nahiyesi’ne bağlı Gayrimüslim köyler umumiyetle XI.
yüzyıldaki Türk fethinden önce kurulmuştur. Bu köylerin insan hayatı
için bölgenin en elverişli yerleri olduğu anlaşılmaktadır.
Gayrimüslim köyler nüfusça Müslim köylere göre daha
kalabalık ve büyük idi. Tur Nahiyesi’nin en büyük köyü 1526’da
Midyat26, 1567’ de Zâz27 idi. Bunları sıra ile Ardnas, Habab, Bati,
Aynverd, Enhil ve Habisnas takip etmektedir. Adı geçen bu köylerin
hepsi 1567’de 100 haneden fazla nüfusa sahipti. (Tablo I).
Tur bölgesindeki bazı köylerde bulunan kiliselere ait kayıtlar da
mevcuttur. Midyat’ta senelik geliri 1000 akçe olan İbrahim Kilisesi28,
Habâb Köyü’nde 800 akçe geliri bağ ve bostandan olan Deyr Melki29,
Zâz Köyü’nde “ber vech-ı maktuu nim bedel-ı örşü ğallat ve bağat ve
resm-ı küvvare fisene 3000“ akçe olan Deyr-ı Salib Kilisesi30 , yine
aynı köyde yıllık geliri bağ, küvvare(kovan) ve hububattan olan 400
akçe ile Deyr Musa Kilisesi31, Salah Köyü’nde yıllık maktuu geliri
24 BOA, TD, 1095, s. 42.
25 BOA,TD, 1095, s. 42. “Karye-ı mezkûrenin gallat-ı sümünden ta’şir olunub
her ne mikdâr galle hasıl olursa humsu hass-ı hümâyûn içün zabt olunub
ma’adası sâhib-i mülk olanlar tasarrufundadır deyü defter-i ‘atik-i
hakânîde mukayyed olmağın defter-i cedide dahi kayd olundu.”
26 BOA, TD, 998, s. 252.
27 BOA, TD, 1095, s, 37-39.
28 BOA, TD, 1095, s. 32.
29 BOA, TD, 1095, s. 42.
30 BOA, TD, 1095, s. 39.
31 Aynı defter,aynı yer.
Tarih-Coğrafya
389
1200 akçe olan ve Patrik Yakub’a deruhte edilen Salah Kilisesi32
olmak üzere 5 kilise mevcut idi.
Bakisyan Köyü’nün 6914 akçelik gelirinden 2220 akçesinin
Baba Mahmut Kalender33 Zaviyesine vakf edilmiş olduğu
anlaşılmaktadır.
Gayrimüslimler Müslimlere göre daha varlıklı ve Ziraate dayalı
üretim yaparlarken, Müslimler ziraatle birlikte daha ziyade
hayvancılığa dayalı üretime ağırlık vermişlerdi. Müslimlerde ziraî
üretim hayvancılığın gerisinde kalmıştır.
Mezra’alar
Tur Nahiyesi’nin dağlık olması, ekilebilir arasisinin sınırlı
olması mezra’a sayısının az olması sonucunu doğurmuştur. 1526’da
Tur Nahiyesi’ne bağlı herhangi bir mezra’a gösterilmemiştir. 1567’de
ise nahiyeye bağlı 14 mezra’anın olduğu görülmektedir. Bunlar: 1-
Ayn Kaf, 2-Muğire b. İsa, 3-Seferi, 4-Sefereş, 5-Gir Sinan, 6-Siyavuş
Kulu, 7-Kasr-ı Faris, 8-İsa, 9-Pir Mağara, 10-Bakara, 11-Yar Emiri,
12-Bağ-ı Musa, 13- Şa’bali, 14-Ayn Rah
NÜFUS
a-Müslim Nüfus:
XVI. yüzyıl boyunca Midyat merkezinde Müslüman nüfusa
rastlanılmamaktadır. Tur Nahiyesi’ndeki Müslüman nüfus ise yerleşik
ve göçebe unsurlardan müteşekkil idi.
Tur Nahiyesi dahilinde 1526’da 10’u tamamen Müslüman biri
karışık olmak üzere taplam 11 köyde 223 hane, 64 mücerred, Said
Köyü’nde 4’te seyyid Müslim yerleşik nüfus yaşamaktaydı. Aynı
tarihte Çalki Cemaati’ne mensup 27 hane göçebe nüfus mevcuttu.
1567’de, 16’sı tamamen Müslüman biri karışık olmak üzere 17
köyde 718 hane, 206 mücerred yerleşik Müslim nüfusun yanında
Çalki Aşireti’nin muhtemelen 1526’dan sonra şenelttikleri 13 köyde
240 hane, 33 mücerred, Kürdili Cemaati’ne mensup bir köyde ise 34
32 BOA, TD, 1095,s. 40.
33 “ Karye-i mezbûrenin öşr-ı gallâtı ve öşr-ı bağât-ı Baba Mahmut Kalender
zâviyesine vakf olunub sâir rüsûmâtı hâss-ı hümâyûna zabt olunur.” BOA,
TD, 1095, s. 48.
Makalelerle Mardin
390
hane, 6 mücerred Müslim nüfus yaşamaktaydı. 1567 tarihinde Tur
Nahiyesi’nde Çalki, İşti, Şakaki göçer topluluklarına mensup 1687
hane, 137 mücerred nüfus mevcuttu. Bu durumda toplam Müslim
nüfus 1961 hane, 176 mücerred nüfustan ibaretti.
Çalki Cemaati içerisinde Mahalmi Oymakları da
bulunmaktaydı. Bunlara ait 5 Kışlak mevcuttu. Mahalmiler kaldıkları
kışlaklar ile birbirinden tefrik edilip, isimlendirilmişlerdi. Mahalmiler
ile birlikte anılan kışlaklar ise Karakilise, Baber, Haramiyan, Karakef
Neccar ve Kund( ?) idi.
Mahalmiler’in yaşadıkları köyler ise Meydancık, Babişlü,
Mizizah, Dümbedi( ?) Kefer Allâb, Şoruzbah Keferhavar Sa’id Deşiti
Deyrizbina, Epşi, Estel, Kindirip ve Kefercuz idi. Bunlardan
Meydancık Hasankeyf Nahiyesi’ne bağlı idi.
1526’dan 1567’ye kadar geçen zaman zarfında Müslim
nüfustan büyük bir artış olmuştur.1526’da yerleşik nüfusun hane
sayısı 223 iken 1567’de 718 haneye çıkmıştır. Bu durumda yerleşik
nüfusun hane sayısındaki artış % 321.97 artış olmuştur. Aynı
dönemde mücerred sayısı ise 64’ten 206’ya çıkarak % 321.87
oranında artmıştır.
Göçebe nüfus 1526’da 27 hane idi. 1567’de 1687 haneye
çıkmıştır. 1526’da mücerred nüfus yokken, 1567’de 137’ye çıkmıştır.
Konargöçerlerin hane sayısındaki artış ise % 6248.14, mücerred
sayısında ise % 137’yi bulmuştur.
Konargöçer nüfusun bir kısmının 1567’de yerleşik hayata
geçtiği görülmektedir. Kebaki Cemaati’nden 13, Kürdili
Cemaati’nden 1 köy olmak üzere aşiretlerin 14 yeni köyü şenelttikleri
görülmektedir. 14 köydeki toplam hane ve mücerred sayıları ise 274
hane 39 mücerredden ibaret idi.
Tur Nahiyesi’ndeki Müslim nüfusun tahmini sayısı ise 1526’da
225 hane x 5+64 mücerred =1189 iken , 1567’de ise 718
+274x5+206+39=5205 yerleşik, 1687x5+137=8572 aşiret mensubu
olmak üzere toplam 13777 Müslim nüfus mevcut idi.
Tur Nahiyesi’nin Müslim, Gayrimüslim toplam tahmini nüfusu
1526’da 1314 müslim, 4789’u Gayrimüslim olmak üzere toplam 6103,
Tarih-Coğrafya
391
1567’de 13777’si Müslim, 10607’si Gayrimüslim olmak üzere 24384
kişi idi. Iki tahrir arasındaki nüfus artış oranı ise % 468 .47’dir.
Yukarıdaki rakamlara göre 1526’da Tur Nahiyesi’nde
Gayrimüslimlerin sayısı Müslümanlarınkinden fazlaydı. 1567’deki
rakamlara göre ise Müslim nüfusun Gayrimüslim nüfustan daha fazla
olduğu görülmektedir. Bu durum, Osmanlıların bölgeye geldikleri
sırada Gayrimüslimlerin bölgeyi terk etmedikleri, buna mükabil
Müslümanlardan bölgeden ayrılanların olduğu anlaşılmaktadır.
Osmanlıların temin ettiği huzur ve istikrara bağlı olarak Tur
bölgesinde hem Müslim, hem de Gayrimüslim nüfusta ciddi artışlar
olmuştur.
b-Gayrimüslim Nüfus :
XVI. yüzyılda Tur Nahiyesi’nde Gayrimüslim nüfus Midyat,
Enhil, Habisnas, Salah, Ardnas, Zaz, Salah-ı Diğer, Kefra, Keferşam,
İstirgan, Keferzi, Alin, Bati, Aynverd, Habab, Bakisyan ve
Müslümanlar ile Gayrimüslümlerin birlikte yaşadıkları Keferboran
Köyü olmak üzere toplam 18 köyde mukim idiler. XVI . yüzyıl
boyunca nüfuslarında artış olmakla beraber köy sayısında fazla bir
değişiklik olmamıştır. 1526’da 892 hane, 329 mücerred ; 1567’de ise
hane sayısında % 218.49’luk bir artış meydana gelerek sayı 1942
hane, 876 mücerred nüfusa ulaşmıştır. 1567’de mücerred nüfustaki
artış ise % 265.65 oranında olmuştur.
XVI . yüzyılda Tur Nahiyesi’nde Gayrimüslimlerin tahmini
nüfusu ise 1526’da 892 x 5+329 = 4789 idi. 1567’de ise yine hane
sayısı x 5 + mücerred sayısı formulüne göre 1942 x 5 + 876 =
10586’ya ulaşmıştır. Bu iki tarih arasında Gayrimüslim nüfusunda %
221.11’lik bir artış olmuştur.
Makalelerle Mardin
392
TABLO:1
XVI. YÜZYILDA TÛR NAHİYESİ KÖYLERİ’NİN HANE
VE MÜCERRED SAYILARI
1526 1567
NO KÖYLER H M H M
1 Midyad G 167 53 205 149
2 Enhil (Encil) G 68 21 108 24
3 Epşi (Elkin) M 27 12 76 20
4
Habisnas
(Habisnar) G 59 19 102 63
5 Salah G 16 7 55 13
6 Ardnas G 85 43 188 50
7 Zaz G 85 22 219 100
8
Salah-ı
Diğer G 72 26 109 96
9
Babişlü
(Balişi) M 10 4 27 8
0 Kefra G 38 16 57 43
1 Aynverd G 46 25 136 29
2 Kefer Boran Krş 15+40 4+15 29+68 14+15
3
Kefer Şah
(Şam) G 53 16 88 46
4 Mizizah M 30 11 61 20
5 İstirgan G 21 9 65 21
16 Keferzi G 25 8 89 36
17 Alin G 27 12 37 14
8 Bati G - - 149 100
9 Estel M 28 8 93 29
0 Belbin M - - 27 14
1 Habab G 1 9 165 8
2 Bakisyan G 3 3 69 5
3
Elin
Müslümanân M - - 136 7
Tarih-Coğrafya
393
4 Kırkat - - - - -
5 Yar Musa M - - 6 -
6 Erba‘a G 13 5 33 4
7 Sa‘id M 4 4sa 23 7
8 Tâfî M Mz. - 5 4
29 Dişti M 5 1 6 2
0 Kefer Cavar M 19 4 68 27
1 Deyrizbina M 22 5 100 12
2 Şurozba M 15 4 37 9
3 Kefer Allab M 15 2 24 12
4 Tunet M - - 3 -
5 Aynkâf - - - - -
6 Kasr-ı Faris M - - 8 -
TOPLAM 1152 333 2660 1079
M=Müslim
G=Gayrimüslim
∗ Krş=Karışık.
İlk rakamlar Müslüman nüfusu, ikinci rakamlar Gayrimüslim
nüfusu ifade etmektedir.
Makalelerle Mardin
394
KÂNEKİ CEMAATİ KÖYLERİ’NİN HANE VE
MÜCERRED SAYILARI
1526 1567
NO KÖYLER
H M H M
1 Bagas M - - 29 6
2 Sinabir M - - 35 5
3 Kufuf M - - 24 3
4 Katar M - - 21 2
5 Deyrcib M - - 11 -
6 Akmağara
M
- - 14 -
7 Keperak M - - 9 -
8 Ayn Balut
M
- - 22 4
9
Deyri
Esed
M
- - 7 -
0 Baho M - - 41 11
1 Halebi M - - 6 -
2
Ayn
Kerem
M
Mz. - 10 1
3 Bağari M - - 11 2
TOPLAM - - 240 3
Tarih-Coğrafya
395
KÜRDİLİ CEMA’ATI KÖYLERİ’NİN HANE VE
MÜCERRED SAYILARI
1526 1567
O KÖYLER H M H M
1 Dumbalı - - 34 6
TOPLAM - - 34 6
TABLO: 2
GÖÇER ÇALKİ CEMA’ATI OYMAKLARI
1526 1567
O OYMAKLAR H M H M
1 Semerdi - - 3 9
2 Dellükân - - 33 3
3
Mahalmiyân
Kş. Karakilise - - 30 9
4
Mahalmiyân
Kışlak-ı Baber - - 7 3
5
Mahalmiyan
Kş.Haramiyân - - 1 2
6
Mahalmiyân
Karakef
Neccâr - - 2 15
7
Mahalmiyân
Kş. Kund (?) - - 3 1
8 Kâkân - - 1 12
9 Ebu Zirân - - 9 4
TOPLAM - - 89 68
Makalelerle Mardin
396
CEMA’AT-İ İŞTİ
1526 1567
H M H M
- - 0 -
ŞAKAKİ34 CEMA’ATİ’NİN HANE VE MÜCERRED
SAYILARI
1526 1567
O OYMAKLAR H M H M
1
Şikefti tb.
Bahadır ve
Şemo Cebelü
ve
Abdurrhman
b. Bekir - - 210 12
2 Şeref Cebelü - - 86 12
3
Duderi tb.
İlyas (?)
Cebelü - - 25 7
4
Kervari tb.
Abbas Cebelü - - 33 -
34 XVI. yüzyılda Hasankeyf çevresinde yaşayan bu aşiretin, XVII. yüzyılda
İran’da sayıları 200 000’i bulan bir topluluk oldukları ve Türkçe
konuştuklarını, İran’da 1724’te basılan Tuhfe-i Şahi isimli eser
kaydetmektedir. XIX. asırda İran’ı gezerek aşiretler hakkında bilgi veren
Jauber ve Morier de bu aşiretin Türkçe konuşan bir topluluk olduğunu
kaydetmiştir. Nejat GÖYÜNÇ, “Türk-Kürt İlişkileri Hakkında”. Türk
Kültürü, S. 346, Ankara 1992, s. 67,68.
Tarih-Coğrafya
397
5
Şatırân tb.
Hacı Ağa
Cebelü ve
İlyas Cebelü
ve Maksud
Kethüda - - 93 10
6
Meyderbân tb.
Satı Kethüda
ve Şeref
Cebelü - - 72 -
7
Letvân (?) tb.
Hasan
Kethüda - - 77 1
8 Runiyân - - 82 13
9
Şeref tb.
Runiyân - - 34 8
0
Bahaeddin tb.
Runiyân - - 49 4
11
Nasriyân tb.
Bekir ve
Yusuf
Kethüda - - 62 -
12
Runiyân ve
Nasriyân tb.
Abdal Cebelü - - 77 -
13
Behravi (?) tb.
Maksud
Cebelü - - 18 -
14
Huh Reş tb.
Mehmed
Şemseddin
Cebelü - - 80 -
TOPLAM 998 69
Makalelerle Mardin
398
XVI. YÜZYILDAN GÜNÜMÜZE ULAŞAN KÖYLER VE
YENİ İSİMLERİ
Tur Nahiyesi’nde, XVI. yüzyıldan günümüze kalan 26
yerleşim yeri tespit etmiş bulunuyoruz. Bunlardan Estel ve Keferboran
hariç diğerleri hâlâ köy konumundalar. Estel, Midyat’ın bir parçası
haline gelmiş iken, Keferboran ise Dargeçit ismi ile yeni bir ilçe
merkezi haline getirilmiştir. XVI. yüzyıla ait köy isimlerinin, Kırkat
hariç, diğerlerinin tamamı yeni isimler ile değiştirilmiştir. Bu köylerin
büyük çoğunluğu, bugün Midyat ilçesine bağlı olmasına karşılık,
bazıları Gercüş ve Dargeçit ilçe sınırları içinde yer almaktadır. Bu
durum Tur Nahiyesi’nin, Midyat ilçe sınırlarından daha geniş
olduğunu göstermektedir. Tespit edebildiğimiz köylerin günümüzdeki
isimleri aşağıya alınmıştır.
XVI. Yüzyıldaki İsmi Günümüzdeki İsmi
1-Midyat Midyat
2-Estel Midyat
3-Keferzi Altıntaş
4-Ardnas Bağlarbaşı
5-Bati Bardakçı
6-Salah Barıştepe
7-Riş Düzoba
8-Aynverd Gülgöze
9-Biçin Güven
10-Habisnas Mercimekli
11-Halah Narlı
12-Epşi Şenköy
13-Zaz İzbırak
14-Mizizah Doğançay
15-Keferallab Yolbaşı
Tarih-Coğrafya
399
16-Kendirip Sögütlü
17-Şoruzbah Çavuşlu
18-Deyrizbina Acırlı
19-Ayn Kaf Kayapınar
20- Taka Oyuklu
21-Keferşam Budaklı
22-Keferhavar Gelinkaya
23-Keferharab Elbeğendi
24-Enhil Yemişli
25-Kırkat Kırkat
26-Alin Akalın
İKTİSADÎ YAPI
a- Ziraî Üretim ve Ziraî Üretimden Alınan Vergiler:
Ziraî mahsuller, devlet için mühim bir malî kaynak olduğu gibi,
halkın iaşesi ve hayvanların beslenmesi için de hayatî önemi haizdi.
Ekonomi politikası ziraî üretime dayalı olan Osmanlı Devleti, tarım
alanlarının “boz bırakılmaması” için bir takım tedbirler almaktan geri
kalmamıştır. Devlet, hububat üretimini artırmak için köylüyü, elindeki
toprağı işlemeye mecbur tutuyordu. Köylü, üzerinde kayıtlı bulunan
arazinin dışında boş bulduğu toprakları değerlendirme imkanına da
sahipti. Kanunnamelerde, bu durumu teşvik edici hükümler yer
almaktadır35.
1567 tarihindeki bilgilere göre; Tur Nahiyesi’ne bağlı köylerin
45’inde buğday, 44’ünde de arpa üretimi yapılmaktaydı. Hububat
üretimi dışında, 27 köyde bostan (piyaz, fasulye, sarımsak), 6’sında
penbe (pamuk), 31’inde bağ (üzüm), 6’sında meyve ve 1’inde zeytin,
1’inde de çeltik üretiminin yapıldığı tespit edilmektedir.
35 “...meğerki üzerlerine yazılan yerlerden tamam ekdikten sonra varup ahar
yerde ve ahar köyde zirarat edüp ziyade rençberlik murad ider ola anun
gibilere ağaları mani olmaya” İsmet Miroğlu, Kemah Sancağı Ve
Erzincan Kazası (1520-1566), Ankara1990, s. 174. (Barkan’dan naklen.)